ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 5، مرداد 1405 ، شماره پی در پی 123

تحلیل عناصر غیرکلامی و کارکردهای آن در شعر مسافر سهراب سپهری

صفحه (275 - 297)
فریده داودی مقدم (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : فروردین 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : تیر 1405

چکیده

زمینه و هدف: ارتباطات غیرکلامی که در تعاملات انسانی نقش مؤثری ایفا میکنند، جایگاهی بنیادین در انتقال مفاهیم عاطفی، وجودی و شناختی دارند و به دلیل تأکید بر تجربه های‌ زیستۀ حسی و ادراک پیشازبانی، ابزارهایی نو و خلاقانه ای برای فهم بهتر و بیشتر متون در اختیار ما میگذارند. هدف این پژوهش، تحلیل و تبیین عناصر غیرکلامی در شعر «مسافر» سپهری است تا مشخص شود کاربست این نظریه برای فهم و درک عمیقتر این شعر چه دستاوردها و کاردبردهایی میتواند داشته باشد.

روش‌شناسی: این پژوهش با بهره گیری از چارچوب نظری جامع ارتباطات غیرکلامی (نظریه های محرابیان، مک نیل، اکمن، آرگایل، هال و نپ) و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. در این راستا، نشانه های غیرکلامی (شامل نشانه های دیداری-حرکتی، صوتی، چشمی، تماسی، فضایی، بویایی، چشایی، زمانی و محیطی) و کارکردهای نه گانۀ آن‌ها (تکرار، تناقض، تکمیل، جایگزینی، تأکید، تنظیم جریان، ابراز هویت، رابطه و قدرت) با ابیات و تصاویر شعری تطبیق داده شده اند.

یافته ها: یافته های پژوهش نشان میدهد که در شعر «مسافر» بیشتر عناصر غیرکلامی برای القای پیامهای کلی شاعر به مخاطب وجود دارد. سپهری مفاهیمی انتزاعی نظیر عشق، تنهایی، غم، فاصله و حقیقت را از طریق نشانه های حسی و کالبدی ملموس ساخته است. همچنین یافته های حاصل از تحلیل حاکی از آن است که بیشتر کارکردهای غیرکلامی در این شعر حضور دارد. اما کارکردهای ابراز رابطه، تکمیل و جایگزینی بیشترین بسامد و کاربردیترین نقش را در این شعر دارند.

نتیجه گیری: شعر مسافر سپهری فراتر از اثر ادبی، بیانیه ای حسی- اندیشگانی علیه سلطۀ عقل ابزاری و ناتوانی زبان ارجاعی در بازتاب حقیقت است که با استفاده از نشانه های غیرکلامی، هستی‌شناسی تازه ای به مخاطب عرضه میکند؛ در این شعر، سپهری با به کارگیری کارکردهای متنوع ارتباطی غیرکلامی، محدودیت نظامهای کلامی کلیشه ای و ارجاعی زبان را باز مینمایاند و نشان میدهد که دریافت حقیقت میتواند از راه تماشای عمیق و غیرعادتی، شنیدن با گوش جان و حضور راستین در ساحت طبیعت و تجارب ناب انسانی امکانپذیر شود.

کلمات کلیدی
عناصر غیرکلامی , سهراب سپهری , شعر «مسافر» , نشانه های دیداری-حرکتی , نشانه های صوتی.